कोकणातील हापूसला ‘आतल्या गाठीच्या’ रोगापासून वाचवणारे क्रेग वेंटर तंत्रज्ञान

जीनोम संशोधनाने दिला हापूस आंब्याच्या साका पडण्याच्या समस्येवर उपाय

मुंबई दि २ ( विक्रांत पाटील ) : हापूस आंबा बागायतदारांसाठी ‘साका’ (‘स्पॉंजी टिश्यू’ ) ही एक अत्यंत क्लिष्ट आणि आर्थिक नुकसान करणारी समस्या आहे. आंबा बाहेरून अतिशय चांगला दिसतो, पण कापल्यानंतर आतला गर पांढरट, आंबट आणि मऊ झालेला असतो. यालाच स्थानिक भाषेत ‘साका पडणे’ म्हणतात.

क्रेग वेंटर यांनी विकसित केलेल्या जीनोम सिक्वेन्सिंग तंत्राचा वापर करून भारतीय शास्त्रज्ञ या समस्येवर तोडगा काढत आहेत.

साका पडण्यामागचे नेमके कारण काय?

संशोधनानुसार, झाडाच्या खालच्या जमिनीतून निघणारी उष्णता (हीट रेडिएशन) जेव्हा फळाला लागते, तेव्हा फळातील काही पेशींचे चयापचय (मेटाबोलीझम) बिघडते. यामुळे फळात ‘अमायलेज’ नावाच्या एन्झाईमची प्रक्रिया विस्कळीत होते आणि गर शिजल्यासारखा किंवा स्पंजसारखा होतो.

जीनोम मॅपिंगद्वारे ‘साका’वर शोधलेला मार्ग

पूर्वी साका का पडतो, हे केवळ निरीक्षणावरून ठरवले जायचे. मात्र, वेंटर यांच्या ‘हाय-थ्रूपुट सिक्वेन्सिंग’ तंत्रामुळे शास्त्रज्ञांना आता ‘डीएनए’ स्तरावर अभ्यास करणे शक्य झाले आहे –

• जनुकीय ओळख (जीन आयडेंटिफिकेशन): शास्त्रज्ञांनी अशा विशिष्ट जनुकांची (जीन्स) ओळख पटवली आहे, जे उष्णतेचा ताण (हीट स्ट्रेस) सहन करण्यास मदत करतात.
• कॅल्शियम ट्रान्सपोर्ट: संशोधनात असे आढळले आहे की, ज्या फळांमध्ये कॅल्शियमचे वहन नीट होत नाही, तिथे साका पडण्याचे प्रमाण जास्त असते. या वहनावर नियंत्रण ठेवणाऱ्या जनुकांचे मॅपिंग आता पूर्ण झाले आहे.

‘मार्कर असिस्टेड सिलेक्शन’ (एमएएस) तंत्रज्ञान

व्हेंटर यांच्या विज्ञानाचा सर्वात मोठा उपयोग म्हणजे आता नवीन वाण विकसित करण्यासाठी १०-१५ वर्षे थांबण्याची गरज नाही.

• वेगवान निवड: रोप लहान असतानाच त्याच्या डीएनएची चाचणी करून, हे झाड भविष्यात ‘साका मुक्त’ फळे देईल की नाही, हे शास्त्रज्ञ आता सांगू शकतात.
• सुधारित कलमे: डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठासारख्या संस्था या तंत्राचा वापर करून ‘साका’ला नैसर्गिकरीत्या प्रतिकार करणाऱ्या हापूसच्या उप-जातींवर काम करत आहेत.

भविष्यातील फायदा: १००% साका मुक्त हापूस

जीनोम सिक्वेन्सिंगमुळे आता अशी ‘मॅलेक्युयलर डायग्नोस्टिक किट’ विकसित केली जात आहे, ज्याद्वारे फळ बागेत असतानाच ते ‘साका’ग्रस्त आहे की नाही, हे तपासता येईल. यामुळे निर्यातीपूर्वीच खराब फळे बाजूला काढता येतील आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत भारतीय हापूसची विश्वासार्हता वाढेल.

थोडक्यात सांगायचे तर, क्रेग वेंटर यांनी दिलेले विज्ञानाचे साधन आज कोकणातील हापूसला ‘आतल्या गाठीच्या’ रोगापासून वाचवण्यासाठी आणि शेतकऱ्यांचे होणारे कोट्यवधींचे नुकसान टाळण्यासाठी सर्वात मोठे साधन ठरले आहे.