वाफेच्या इंजिनपासून हाय-स्पीड ट्रेनपर्यंत: 173 वर्षांचा भारतीय रेल्वेचा गौरवशाली प्रवास
भारतातील रेल्वेचा इतिहास अत्यंत रोचक आणि अभिमानास्पद आहे. सुरुवातीला रेल्वेची सुरुवात पश्चिम बंगालमधील हावडा येथून करण्याचा विचार होता. 1847 साली भारतात रेल्वे सुरू करण्यासाठी अर्थसंकल्पीय प्रस्ताव तयार करण्यात आला आणि त्यावर चर्चा करण्यात आली.
यानंतर 1849–1850 दरम्यान रेल्वे बांधकामासाठी सर्वेक्षण करण्यात आले. सुरुवातीला हावडा येथून प्रकल्प सुरू करण्याचे नियोजन होते, मात्र नंतर मुंबईची निवड करण्यात आली. त्या काळात या प्रकल्पाचा खर्च सुमारे 5 लाख पाउंड इतका अपेक्षित होता.
1851–1852 दरम्यान रेल्वे लाईन उभारण्यासाठी कंत्राटदार निश्चित करण्यात आले आणि काम सुरू करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.
पहिली रेल्वे: इतिहासातील सुवर्णक्षण
16 एप्रिल 1853 रोजी भारतातील पहिली प्रवासी रेल्वे मुंबईतील बोरीबंदर (सध्याचे छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस) येथून ठाण्यापर्यंत धावली. त्या काळात ठाण्याला “ठन्ना” असे म्हटले जात होते.
या ऐतिहासिक रेल्वेला तीन इंजिन जोडण्यात आली होती:
साहिब (Sahib)
सिंध (Sindh)
सुलतान (Sultan)
या रेल्वेत सुमारे 400 ते 500 प्रवासी होते. या प्रसंगी 21 तोफांची सलामी देण्यात आली होती.
इंजिनविषयी खास माहिती
सुरुवातीच्या काळात रेल्वेची इंजिने इंग्लंडमधून मागवली जात होती. त्या वेळी एका इंजिनची किंमत सुमारे 11,000 रुपये होती, जी त्या काळासाठी मोठी रक्कम मानली जात होती.
“Falkland” हे नाव त्या काळातील एका इंजिनाशी किंवा संदर्भाशी जोडले गेले आहे, ज्याचा संबंध तत्कालीन गव्हर्नर लॉर्ड फॉकलंड यांच्याशी असल्याचे मानले जाते.
रेल्वेचा विस्तार
1854 मध्ये हावडा ते राणीगंज ही रेल्वे लाईन सुरू करण्यात आली, ज्यामुळे भारतातील रेल्वे जाळ्याचा विस्तार वेगाने होऊ लागला.
आधुनिक भारतीय रेल्वे
वाफेच्या इंजिनपासून सुरू झालेला भारतीय रेल्वेचा प्रवास आज वंदे भारतसारख्या सेमी हाय-स्पीड ट्रेनपर्यंत पोहोचला आहे आणि बुलेट ट्रेनच्या दिशेने वाटचाल करत आहे।
देशाची जीवनरेखा मानली जाणारी भारतीय रेल्वे आज जगातील सर्वात मोठ्या रेल्वे नेटवर्कपैकी एक आहे. गेल्या 173 वर्षांत या व्यवस्थेने अनेक महत्त्वाचे टप्पे पार केले आहेत।
2025–26 या कालावधीत भारतीय रेल्वेने सुमारे 741 कोटी प्रवाशांना सेवा दिली. याच काळात एकूण महसूल सुमारे 80,000 कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचला, तर मालवाहतुकीने 1,670 मिलियन टनांचा विक्रमी टप्पा गाठला।
निष्कर्ष
16 एप्रिल 1853 रोजी सुरू झालेला भारतीय रेल्वेचा हा प्रवास आज अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणि हाय-स्पीड सेवांपर्यंत पोहोचला आहे। हा प्रवास केवळ वाहतुकीचा नाही, तर देशाच्या प्रगतीचा आणि एकात्मतेचाही प्रतीक आहे। AG/ML/MS
